Gen Varyantı (Kalıtsal / Edinilmiş / De Novo)
Tanım
Gen varyantı, bir geni oluşturan DNA dizisindeki kalıcı değişikliktir.
Terminoloji notu: Literatürde mutasyon yerine giderek varyant terimi tercih edilmektedir, çünkü genetik değişiklikler her zaman hastalıkla sonuçlanmaz. Raporunuzda "varyant" yazması, mutlaka bir sorun olduğu anlamına gelmez.
İki temel tür:
| Kalıtsal (Germline) | Edinilmiş (Somatik) | |
|---|---|---|
| Nereden gelir | Yumurta veya sperm hücrelerinden; döllenmede aktarılır | Yaşam boyunca belirli hücrelerde oluşur |
| Nerede bulunur | Kişinin yaşamı boyunca neredeyse her hücrede | Yalnızca belirli hücrelerde, vücudun tamamında değil |
| Nedeni | Ebeveynden kalıtım | Güneş ışığı gibi çevresel etkenler, hücre bölünmesinde DNA kopyalama hataları |
| Çocuğa geçer mi | Evet | Hayır |
De novo (yeni) varyant: Çocukta saptanan ancak her iki ebeveynde de bulunmayan varyanttır. Ebeveynin üreme hücrelerinde veya döllenmeden hemen sonra oluşmuş olabilir.
Neden önemli: De novo varyantlar, aile öyküsü olmadan ortaya çıkan genetik hastalıkları açıklar. "Ailemizde kimsede yok, nasıl olur?" sorusunun yanıtı çoğu zaman budur. Ayrıca sonraki gebelik için tekrarlama riski düşüktür (germline mozaisizm istisnası hariç).
Mozaisizm: Farklı hücre gruplarının farklı genetik yapı taşımasıdır:
| Tür | Nerede | Sonucu |
|---|---|---|
| Somatik mozaisizm | Vücut hücrelerinde | Etkiler varyantın şiddetine göre değişir |
| Germline mozaisizm | Üreme hücrelerinde | Etkilenmemiş ebeveynin, genetik durumu çocuğuna aktarabilmesine yol açar |
Germline mozaisizm neden kritik: Ebeveynin kanında yapılan test negatif çıkabilir, ancak üreme hücrelerinde varyant bulunduğu için birden fazla çocukta aynı hastalık görülebilir. Bu, "test negatif çıktı ama ikinci çocukta da aynı hastalık var" durumunun açıklamasıdır.
Çocuğa aktarılabilenler: Yalnızca kalıtsal (germline) varyantlar ve germline mozaisizm. Somatik varyantlar ve somatik mozaisizm aktarılmaz.